Pasek boczny artykułu

Pobieranie
PDF EPUB

Treść głównego artykułu

Abstrakt

Artykuł analizuje rozwój polskiego systemu opieki/pomocy społecznej z perspektywy teorii zależności od szlaku (path dependence). W tekście dowodzi się, że współczesny kształt tego systemu jest rezultatem długotrwałej kumulacji instytucjonalnej, której początki sięgają wczesnonowożytnych europejskich rozwiązań w zakresie opieki nad ubogimi, zwłaszcza angielskiego systemu praw ubogich. Już na wczesnym etapie utrwaliły się kluczowe cechy konstrukcyjne, takie jak selektywność dostępu do wsparcia, lokalność odpowiedzialności oraz rezydualny charakter opieki, które były konsekwentnie reprodukowane w kolejnych okresach historycznych. System opieki społecznej II Rzeczypospolitej oraz rozwiązania funkcjonujące w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie zerwały z ukształtowanym szlakiem rozwojowym, lecz prowadziły do jego dalszego wzmacniania poprzez instytucjonalne i normatywne „nakładanie warstw” (layering). Transformacja ustrojowa po 1989 roku przyniosła adaptacyjną kontynuację tej ścieżki, bez naruszenia jej fundamentalnych założeń selekcyjnych. Na tym tle wprowadzenie centrów usług społecznych interpretowane jest jako próba korekty utrwalonego szlaku, a nie jego przełamania. Hybrydowy i fakultatywny charakter tych instytucji oraz ich osadzenie w strukturach pomocy społecznej wskazują na trwałość instytucjonalnej inercji i ograniczoną zdolność systemu do paradygmatycznej zmiany.

Słowa kluczowe

prawo ubogich opieka społeczna pomoc społeczna centra usług społecznych zależność od szlaku Poor Laws social welfare social assistance Social Service Centers path dependence

Szczegóły artykułu

Licencja

Prawa autorskie (c) 2026 Krzysztof Chaczko, Jerzy Krzyszkowski

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Czasopismo „Studia z Polityki Publicznej/Public Policy Studies” zapewnia dostęp do treści artykułów w trybie otwartego dostępu (Open Access) na zasadach licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe (CC BY 4.0).

Licencja CC-BY

Więcej informacji: Polityka Open Access czasopisma "Studia z Polityki Publicznej/Public Policy Studies"

Jak cytować
Chaczko, K. i Krzyszkowski, J. (2026) „Od «Praw ubogich» do centrów usług społecznych: polska pomoc społeczna w trajektorii zależności od szlaku”, Studia z Polityki Publicznej, 14(2(50). doi: 10.33119/KSzPP/2026.2.2.
Pobierz cytowania
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

Metrics

Referencje

  1. Babicki, J.Cz. (1935). Jestem opiekunem. Warszawa: Ministerstwo Opieki Społecznej.
  2. Barr, N. (1993). Ekonomika polityki społecznej. Poznań: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu.
  3. Brenk, M. (2022). Opiekunowie społeczni i komisje opieki społecznej w powiecie konińskim okresu międzywojennego. Polonia Maior Orientalis. Studia z dziejów Wielkopolski Wschodniej, 9: 173-188, https://doi.org/10.4467/27204006PMO.22.010.15932
  4. Brenk, M., Chaczko, K., Pląsek, R. (2018). Organizacja pomocy społecznej w Polsce 1918– 2018. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar.
  5. Broda-Wysocki, P. (2003). Stare i nowe funkcje pomocy społecznej. W: Praca i polityka społeczna wobec wyzwań integracji (304-319), B. Balcerzak-Paradowska (red.). Warszawa: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
  6. Chaczko, K. (2016). Czy w systemie opieki społecznej Drugiej Rzeczypospolitej istniały zasiłki pieniężne?. Praca Socjalna, 2: 189-201.
  7. Chaczko, K. (2023). Uniwersalizm w polityce społeczne – ujęcie teoretyczne. W: Polityka społeczna i edukacyjna w kontekście współczesnych wyzwań (19-29). K. Głąbicka-Auleytner, M. Grewiński (red.). Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „Spatium”.
  8. Chaczko, K., Krzyszkowski, J. (2022). Rozwój instytucji pomocy społecznej po 1989 roku. W: Pomoc społeczna. Idea – rozwój – instytucje (144-152), E. Bojanowska, K. Chaczko, J. Krzyszkowski, E. Zdebska (red.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  9. Działalność powiatowych związków samorządowych i miast wydzielonych w dziedzinie opieki społecznej. (1938). Warszawa: Związek Rewizyjny Samorządy Terytorialnego.
  10. Esping-Andersen, G. (2010). Trzy światy kapitalistycznego państwa dobrobytu. Warszawa: Difin.
  11. Geremek, B. (1989). Litość i szubienica. Dzieje nędzy i miłosierdzia. Warszawa: Czytelnik.
  12. Golinowska, S. (1994). Polityka społeczna państwa w gospodarce rynkowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
  13. Grata, P. (2013). Polityka społeczna Drugiej Rzeczpospolitej. Uwarunkowania. Instytucje. Działania. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
  14. GUS. (2025). Beneficjenci środowiskowej pomocy społecznej w 2024 r. Warszawa-Kraków: Główny Urząd Statystyczny.
  15. Kaźmierczak, T. (2016). O kontrakcie socjalnym i reformie aktywnej integracji, czyli jak pomoc społeczna (znów) obroniła się przed zmianą. Refleksja rocznicowa. Problemy Polityki Społecznej, 35: 75-92.
  16. Kropidłowski, Z. (1992). Formy opieki nad ubogimi w Gdańsku od XVI do XVIII wieku. Gdańsk: Gdańskie Towarzystw Naukowe.
  17. Kruszewski, T. (2010). Organizacja opieki społecznej w działalności samorządu prowincjonalnego na Śląsku w XIX i XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.
  18. Krzyszkowski, J. (2005). Między państwem opiekuńczym a opiekuńczym społeczeństwem. Determinanty funkcjonowania środowiskowej pomocy społecznej na poziomie lokalnym. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
  19. Łuczyńska, M. (2013). Pracownicy socjalni w procesie profesjonalizacji. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.
  20. Osiągnięcia socjalne Polski Ludowej. (1951). Warszawa: Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej.
  21. Pamiętniki bezrobotnych. (1933). Warszawa: Instytut Gospodarstwa Społecznego.
  22. Pierson, P. (2004). Politics in Time: History Institutions, and Social Analysis. Princeton: Princeton University Press, https://doi.org/10.1515/9781400841080
  23. Poławski, P. (red.). (2018). Warunkowość i kontraktualizm w pomocy społecznej. Lokalne zróżnicowanie i społeczne konsekwencje. Warszawa: Instytut Pracy i Spraw Socjalnych.
  24. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o komisjach opieki społecznej i opiekunach społecznych, Dz. U. z 1928, nr 38, poz. 361.
  25. Rusinek, K. (1950). Zagadnienia pracy i pomocy społecznej w działalności rad narodowych. Praca i Opieka Społeczna, 1-2: 3-20.
  26. Rymsza M. (red.) (2021). Centrum usług społecznych. Od koncepcji do wdrożenia przepisów ustawy. Warszawa: Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
  27. Rymsza, M. (2013). Aktywizacja w polityce społecznej. W stronę rekonstrukcji europejskich welfare state? Warszawa: Wydawnictwo Instytut Filozofii i Socjologii PAN.
  28. Rymsza, M. (2025). Rozwój centrów usług społecznych w gminach wiejskich. Wiadomości Społeczne, 1(28): 42-46.
  29. Sukiennik, J. (2017). Path dependence – proces przekształceń instytucjonalnych. Prace Naukowe Uniwersytetu we Wrocławiu, 493: 163 -173.
  30. Trevelyan, G.M. (1961). Historia społeczna Anglii. Od Chaucera do Wiktorii. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
  31. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, Dz. U. z 2004, nr 64, poz. 593.
  32. Ustawa z dnia 16 sierpnia 1923 r. o opiece społecznej, Dz. U. z 1923, nr 92, poz. 726.
  33. Ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej, Dz. U. z 1998, nr 64, poz. 414.
  34. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centra usług społecznych, Dz. U. z 2019, poz. 1818.
  35. Zalewski, D. (2005). Opieka i pomoc społeczna. Dynamika instytucji. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe Uniwersytetu Warszawskiego.